<document>
    <header></header>
    <body>
      <p>«Doaibmaplána váldoulbmil lea láhčit dilálašvuođaid nu,
ahte sámegielaid aktiivvalaš geavaheaddjit lassánit...»</p>
      <p>Dag Terje Andersen Foto:Scanpix</p>
      <p>Sámedikki sámegiellaiskkadeamit ja sámelága giellanjuolggadusaid árvvoštallan maid čájehit ahte
ain leat ollu hástalusat mat fertejit čovdojuvvot
ovdalgo sámelága giellanjuolggadusaid mearrádusat leat ollašuhttojuvvvon ollásit. Dárbu sáhttá leat
maid geahčadit sámelága giellanjuolggadusaid
riikkaidgaskasaš geatnegasvuođaideamet čuovggas.
Ráđđehus danne áigu geahčadit sámelága giellanjuolggadusaid.
Mun lean hui ilus go ráđđehus ođastuvvon
nationálabušeahtas lea árvalan stuorrudit juolludeami Sámediggái, vai Loabága suohkanii lea vejolaš
šaddat sámegiela hálddašanguovllu láhttun golggotmánu 1. beaivvi 2009 rájis
Go sámegielat eambbo oidnojit ja gullojit almmolaš
báikkiin, nugo min sávaldat lea, de galget leat buohkaide olámuttus. Ulbmil lea ahte sámegielat galget</p>
      <p>ovdánit servodaga nannejeaddji oassin, ja daidda
galgá leat sadji ovdánit buot servodaga surggiin.
Mun dieđán ahte sámit ollu barggu dahket nannen dihtii sámgiela sihke bearrašiin, báikegottiin,
mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas, sámi giellaja kulturguovddážiin, ja sámi organisašuvnnain ja
ásahusain. Ain ovddas guvlui lea mearrideaddji
dehálaš ahte sámit ieža geavahit gieldaideaset
viššalit.
Sámegielaid nannenbargu gáibida guhkesáigásaš ja
bissovaš rahčamušaid servodaga eanaš surggiin, ja
dat ferte joatkit guhkit áiggi. Doaibmaplána válddahallá danne ráđđehusa barggu guhkibuš áiggi
ulbmiliid, namalassii nannet sámegielaid boahtteáigái. Dát ulbmilat leat vuođđun plánaáigodaga
doaibmabijuid joatkevaš čađaheapmái.</p>
      <p>Dag Terje Andersen</p>
      <p>9</p>
      <p>VIIDDIS JA GUHKESÁIGÁSAŠ ÁŊGIRUŠŠAN
SÁMEGIELAIGUIN</p>
      <p>Ráđđehusa politihka bajimuš ulbmil sámegielaid
ávkin lea láhčit nu, ahte Norggas lea oadjebas boahtteáigi sámegielaide – davvisámegillii, julevsámegillii ja oarjilsámegillii. Dehálaš ulbmil lea buoridit
sámegielalaš olbmuid loguid. Dat gáibida viiddis ja
guhkesáigásaš áŋgiruššama buot servodatsurggiin.
Ráđđehus áigu doaibmaplánaáigodaga bidjat
dakkár vuođu mas lea vejolaš buorebut áŋgiruššat
sámegielaiguin sierranas servodatsurggiin –
erenoamážit oahpahallamiin, oahpahusas, almmolaš
bálvalus- ja fuollafálaldagain, ja vel geavahit ja
oidnosii buktit sámegielaid almmolaš oktavuođain.
Sámegielaid oadjebas boahtteáiggi eaktun lea ahte
daid árvodássi buorrána ja ahte daid geavaheaddjiide ja eiseválddiide guđege dásis bohtet oidnosii
ásahuvvon giellavuoigatvuođat. Sámegiella ferte
dikšojuvvot buot joregiin main sámit leat ja deaivvadit, ja danne lea dehálaš čalmmustahttit sámegielaid
joregiid ja daid geavaheaddjiid deaivvadanbáikkiid.
Sámegielaid oadjebas boahtteáigi eaktuda maid
ahte guhtege sápmelaš geahččala nanusmahttit ja
buoridit iežas sámegiela máhtu, geavahit sámegiela
nu ollu dilálašvuođain go sáhteš, ja oahpahit sámegiela mađe muddui lea vejolaš ođđa buolvvaide.
Jos sámegielaid boahtteáigi galggaš leat oadjebas,
de gáibiduvvo ahte gielddat ja báikegottit suodjalit ja
viššalit geavahit sámegiela iežaset guovlluin dainna
fuolain, ahte sámegiela lea vejolaš bures oahpahit
mánáidgárddiin, vuođđoskuvllain ja joatkkaskuvl-</p>
      <p>10</p>
      <p>lain, ja dainnage fuolain ahte vánhemiidda ja eará
rávesolbmuide maid leat buorit vejolašvuođat oahppat sámegiela. Dasto báikegottit berrejit deattuhit
dehálažžan lágidit sámegielalaš joregiid mánáide,
nuoraide ja rávesolbmuide, ja fállat dakkár gielddalaš
bálvalusaid sámi álbmogii, main vuođus lea sámi giella- ja kulturmáhttu. Sámegielalaš galbbat galget leat
gielddavisttiid sihke olggobealde ja siskkobealde, ja
máŋggagielat geaidnogalbbat váikkuhit dasa ahte
sámegiellage lea oidnosis báikkálaš servodagain.
Sámegielaid oadjebas boahtteáigi eaktuda
álššalaččat áŋgiruššama julevsámegielain ja oarjilsámegielain, vai dát gielat bissot ealli giellan maiddái boahtteáiggige. Dainnago dáin giellaguovlluin
sámit orrot bieđgguid ja leat unnitlogus stuorát
álbmoga ektui, de sin joavkkuide lea erenoamáš
váttes hástalus fas ealáskahttit gielaset. Nu lea dilli
erenoamážit oarjilsámi guovlluin. Oarjilsámit ja
julevsámit leat unnitlogut olles sámi servodagas.
Danne lea dárbu ahte sii buohkat geain lea ovddasvástádus sámegielain, bidjet erenoamáš searaid dáid
gielaid nanusmahttimii.
Nuortalašgiela/golttágiela ja bihtánsámegiela várás
áŋgiruššan ferte mearkkašit ahte álggahuvvojit
báikkálaš ja rádjarasttideaddji giellaprošeavttat maid
vuođđun lea dáid gielaid duohtadilli. Odne ii leat
jáhkehahtti atnit dáid gielaid ealli giellan sierranas
servodatsurggiin nugo lea vejolaš dahkat davvisámegiela, oarjilsámegiela ja julevsámegiela dáfus.</p>
      <p>Ráđđehusa barggus ovddidan dihtii sámegielaid
Norggas leat čuovvovaš bajimuš ulbmilat:
•        Sámegielat davvisámegiella, julevsámegiella ja
oarjilsámegiella galget ovddiduvvot ja leat ealli
gielat maiddái boahtteáiggige
•        Sámegielat galget ovddiduvvot ja oinnosmahttojuvvot
•        Buohkain galgá leat vuoigatvuohta oahppat
         sámegiela
•        Sámegielalašvuođa vuoigatvuođat galget nannejuvvot ja gulahuvvot
•        Duon golmma sámegillii, davvisámegillii, julevsámegillii ja oarjilsámegillii, galget leat
ovttaárvosaš ovdánanvejolašvuođat
•        Almmolaš ásahusat galget diđolaččat geavahit
sámegielaid, sihke davvisámegiela, julevsámegiela ja oarjilsámegiela
•        Máhttu Norgga sámegielaid birra galgá buoriduvvot ja seailluhuvvot boahtteáigái</p>
      <p>Politihkalaš vuođđu
Ráđđehusbellodagaid politihkalaš vuođđu – Soria
Moria-julggaštus – almmuha ulbmilin dakkár sámepolitihka čađaheami, mii lea ávkin sámi álbmogii, nu
ahte sámi gielas, kultuvrras ja servodateallimis lea
sihkkaris boahtteáigi Norggas.
St.dieđáhusas nr. 28 (2007-2008) Sámepolithkka
ráđđehus lea dovddahan ahte sámegielat galget leat
ealli gielat. Sámegielaid galgá leat vejolaš geavahit servodaga buot joregiin, ja sámegiela geavaheapmi galgá buoriduvvot buot servodatjoregiin.
Stuorradiggedieđáhusas nannejuvvo dasto vela
ahte sámi gillii ja kultuvrii guoski hástalusat galget
ollašuvvat dainna lágiin ahte almmolaš ásahusaid
ovddasvástádus ja rolla buoriduvvo sámi geavaheaddjiid várás dakkár guovdilis čálgodoaimmain go
dearvvasvuođas, fuolas ja oahpahusas. Dat gáibida
aktiiva politihka mii váldá mielde oassin sámegielalaš
ja sámekultuvrralaš viidodaga almmolaš bálvalusaide ja fálaldagaide.
St.dieđáhusas nr. 35 (2007-2008) Mål og meining
ráđđehus lea árvalusvuođđun hábmen ollislaš
giellapolitihka. Gielladieđáhusa ollislaš viidodat</p>
      <p>mearkkaša ahte sámegiela boahtteáigái sihkkarastin maid gullá bajimuš giellapolitihkalaš ovddasvástádussii oassin. Bargu sámegiela ovddidemiin lea
danne maiddái oppalaš giellapolitihkalaš hástalus,
iige duššefal dábálaš sámepolitihkalaš hástalus.
Sámegielat, erenoamážit unnibuš gielat, leat ollu
váddát dilis go Norgga riikkagiella. Giellajápmu lea
duođalaš áitta duoidda unnibuš sámegielaide. Muhto
vel davvisámegiellage čilgejuvvo áitojuvvon giellan riikkaidgaskasaš oktavuođain. Go giellajámu lea
áigumuš hehttet, de gáibiduvvo čavgadat ja ulbmálat
ja dárkilit plánejuvvon áŋgiruššan. Gielladieđáhusas
celkojuvvo ahte ráđđehusa barggu ulbmil lea
ráhkadit vuođu ođđa sámi giellapolitihkkii mas lea
strategalaš ja ollislaš viidodat sámegillii ja sámi servodahkii. Dát doaibmaplána gullá dán bargui oassin.
St.dieđáhusas nr. 23 (2007-2008) Språk bygger broer
namahuvvojit doaibmabijut mat gullet ollislaš giellaoahpahuspolitihkkii man vuođđun lea olbmo oppa
eallima viidodat ja máŋggagielalašvuođa viidodat.
Mánáidgárddit dat leat heivvoleamos joregat go
doaibmabijuid ulbmil lea movttiidahttit olbmo
jo mánnán oččodit sámegiela. Departemeanta
oaidná dárbun árvvoštallat giellakártema ja giellamovttiidahttima reaidduid ja vugiid kvalitehta,
vai lea vejolaš gávnnahit mo lea buoremus ovddidit
sámegiela. Dasto čilgejuvvo sámegiela sadji maiddái vuođđooahpahusasge, ja departemeanta atná
iežas hástalussan sihkkarastit oahppiide oktagaslaš
vuoigatvuođa oahppat sámegiela, ee. atnit fuola
das ahte leat fidnemis dohkálaččat oahppan oahpaheaddjit ja ahte ráhkaduvvojit ja buvttaduvvojit
buorit sámegielalaš oahpponeavvut. Departemeanta
ulbmáda buoridit gáiddosoahpahusa fálaldagaid
ja gulahit jeavddalaččat ahte oahppiin lea vuoigatvuohta oažžut sámegiela oahpahusa.
Stuorradiggedieđáhus válddahallá dasto universitehtaid ja allaskuvllaid giellafágaid. Sámegielalaš
dutkamat ja sámegielalaš oahpaheaddjioahpahusat
leat Norggas dehálaš eavttut go galgat seailluhit ja
ovddidit sámegielaid ja sámekultuvrra, ja nu maiddái riikkarájáid rastá. Dehálaš lea erenoamážit atnit
muittus unnibuš sámegielaid, julevsámegiela ja oarjilsámegiela, ja stuorradiggedieđáhusas čujuhuvvo
dasa ahte viggamušaide oččodit oahppiid ohcat</p>
      <p>11</p>
    </body>
</document>
